LOT Number คืออะไร? วิธีอ่านและตั้งเลขล็อตบนบรรจุภัณฑ์

LOT Number คืออะไร?

LOT Number หรือ เลขล็อต (บางโรงงานเรียก Lot No., Batch No. หรือ “เลขครั้งที่ผลิต”) คือรหัสที่ผู้ผลิตกำหนดให้กับสินค้าจำนวนหนึ่งที่ผลิตภายใต้เงื่อนไขเดียวกัน โดยทั่วไปจะพิมพ์ไว้ใกล้กับ วันที่ผลิต (MFG) และ วันหมดอายุ (EXP) บนขวด กล่อง ซอง หรือฉลาก

เลขล็อตไม่มีรูปแบบกลางที่ทุกโรงงานต้องใช้ แต่ละผู้ผลิตกำหนดเองได้ มักประกอบด้วยข้อมูลอย่างวันที่ผลิต รหัสโรงงานหรือไลน์ผลิต และลำดับของล็อต สิ่งสำคัญคือรหัสต้อง ไม่ซ้ำ อ่านง่าย และ เชื่อมกับบันทึกการผลิตได้จริง

LOT, Batch, Serial และ MFG/EXP ต่างกันอย่างไร

ในทางปฏิบัติ หลายโรงงานใช้คำว่า LOT กับ Batch แทนกันได้ บางแห่งแยกความหมาย เช่น Batch หมายถึงถังผสมหนึ่งครั้ง ส่วน LOT หมายถึงสินค้าที่บรรจุจากหลาย Batch ในช่วงเวลาเดียวกัน ควรกำหนดนิยามให้ชัดในเอกสารของโรงงาน ส่วนความต่างของ MFG, EXP และ BBE อ่านเพิ่มได้ที่บทความ วันที่ผลิต วันหมดอายุ และควรบริโภคก่อน ต่างกันอย่างไร

ทำไมสินค้าต้องมีเลขล็อต?

• ตรวจสอบย้อนกลับ (Traceability): จากสินค้าหนึ่งชิ้น ย้อนไปได้ว่าใช้วัตถุดิบล็อตไหน ผลิตไลน์ไหน กะไหน
• กักและเรียกคืนเฉพาะจุด: ถ้าวัตถุดิบหรือเครื่องจักรมีปัญหา กักเฉพาะล็อตที่เกี่ยวข้อง ลดทั้งต้นทุนและความเสียหายต่อแบรนด์
• ตอบคำร้องเรียนลูกค้าได้เร็ว: ลูกค้าหรือร้านค้าแจ้งเลขล็อตมา ทีม QC เปิดบันทึกการผลิตได้ทันที
• ควบคุมสต็อกและการหมุนเวียนสินค้า: คลังสินค้าจัดส่งตามล็อตที่ผลิตก่อน และติดตามว่าล็อตใดส่งไปที่ใด

อ่านรหัส LOT อย่างไร? ตัวอย่างการตั้งรหัส

เพราะแต่ละโรงงานตั้งรหัสเอง วิธีอ่านที่ถูกต้องคือดูจาก ตารางกำหนดรหัส ของผู้ผลิต ตัวอย่างด้านล่างเป็นรูปแบบที่พบบ่อยและนำไปปรับใช้ได้

หลักตั้งรหัส LOT ให้ใช้งานได้จริง

1. สั้นและความยาวคงที่ พิมพ์ได้ในพื้นที่จำกัด ตรวจด้วยตาหรือกล้องได้ง่าย
2. ไม่ซ้ำกันในรอบอายุสินค้า ถ้าใช้เลขรัน ต้องไม่วนกลับมาซ้ำระหว่างที่สินค้ายังอยู่ในตลาด
3. เลี่ยงตัวอักษรที่สับสน เช่น O กับ 0 หรือ I กับ 1 โดยเฉพาะเมื่อพิมพ์ด้วยหมึกแบบจุด (dot matrix)
4. กำหนดว่าเมื่อไรต้องเปลี่ยนล็อต เช่น เปลี่ยนวัน เปลี่ยนกะ เปลี่ยนล็อตวัตถุดิบ หรือหลังล้างเครื่อง
5. ใช้รหัสเดียวกันทั้งบนชิ้นสินค้าและลัง เพื่อให้คลังสินค้าและลูกค้าอ้างอิงตรงกัน
6. เก็บบันทึกคู่กันเสมอ เลขล็อตต้องค้นกลับไปยังใบบันทึกการผลิต วัตถุดิบ และผล QC ได้

LOT Number จำเป็นตามกฎหมายหรือไม่?

ขึ้นกับประเภทสินค้าและกฎหมายเฉพาะ สำหรับอาหารในภาชนะบรรจุ ประกาศกระทรวงสาธารณสุขว่าด้วยการแสดงฉลาก (ฉบับที่ 450 พ.ศ. 2567 มีผลตั้งแต่ 19 ก.ค. 2567) กำหนดเรื่องการแสดงวันผลิต วันหมดอายุ หรือควรบริโภคก่อน ตามประเภทอาหาร ส่วนสินค้ากลุ่มอื่น เช่น ยาและเครื่องสำอาง มีข้อกำหนดเรื่องเลขครั้งที่ผลิตในกฎหมายเฉพาะของตัวเอง

แม้ในกรณีที่กฎหมายไม่ได้บังคับ เลขล็อตก็เป็นเครื่องมือพื้นฐานของระบบคุณภาพและการเรียกคืนสินค้า ลูกค้ารายใหญ่หรือห้างค้าปลีกหลายรายจึงกำหนดให้ซัพพลายเออร์พิมพ์ LOT บนสินค้าและลัง ควรตรวจข้อกำหนดของสินค้าคุณกับ อย. หรือผู้เชี่ยวชาญด้านกฎหมายอีกครั้ง อ่านสรุปเรื่องฉลากอาหารเพิ่มเติมได้ที่ ฉลากอาหารตาม อย. 2567 ต้องพิมพ์อะไรบ้าง

LOT ในบาร์โค้ด GS1 และ QR Code

ถ้าต้องการให้สแกนเลขล็อตได้ ระบบมาตรฐาน GS1 มีรหัสนำหน้าข้อมูล (Application Identifier) สำหรับเลขล็อตคือ (10) ใส่ได้สูงสุด 20 ตัวอักษร (ตัวเลข ตัวอักษรภาษาอังกฤษ และสัญลักษณ์บางตัวตามที่ GS1 กำหนด) มักใช้คู่กับ (01) รหัสสินค้า GTIN และ (17) วันหมดอายุ ในบาร์โค้ด GS1-128 บนลัง หรือ GS1 DataMatrix / QR Code บนชิ้นสินค้า

ตัวอย่างข้อมูลในบาร์โค้ด: (01)08850000000000(17)270327(10)B260927L2 (เลข GTIN ในตัวอย่างเป็นเลขสมมุติ) ดูเรื่องการพิมพ์บาร์โค้ดและ QR Code เพิ่มได้ที่ เครื่องพิมพ์ QR Code และบาร์โค้ด FASTJET F640 / F650

พิมพ์ LOT Number บนบรรจุภัณฑ์ด้วยเครื่องอะไร?

เลขล็อตมักพิมพ์พร้อมวันผลิตและวันหมดอายุในรอบเดียว เลือกเทคโนโลยีตามวัสดุ ความเร็วไลน์ และจำนวนบรรทัดที่ต้องพิมพ์

ถ้างานพิมพ์บนบรรจุภัณฑ์อาหาร ควรเลือกหมึกให้เหมาะกับจุดที่พิมพ์ด้วย อ่านต่อที่ หมึกพิมพ์วันที่สำหรับอาหาร เลือกอย่างไร และถ้าต้องการยืนยันว่าเลขล็อตทุกชิ้นพิมพ์ครบและถูกต้อง ใช้ กล้องตรวจสอบชิ้นงาน อ่านรหัส (OCR) และคัดชิ้นที่พิมพ์ผิดออกจากไลน์ได้

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับ LOT Number

แหล่งข้อมูล

• กองอาหาร อย. – ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 450) พ.ศ. 2567 เรื่อง การแสดงฉลากของอาหารในภาชนะบรรจุ
• GS1 – GS1 Logistic Label Guideline (การใช้ AI เช่น (01), (10), (17))
• Lot number – ความหมายและองค์ประกอบทั่วไปของเลขล็อต