หมึกพิมพ์วันที่สำหรับอาหาร เลือกอย่างไร? สัมผัสทางตรง ทางอ้อม และเอกสารที่ต้องขอ
“หมึกสำหรับอาหาร” มี 2 ความหมายที่ต้องแยกให้ออก: (1) หมึกพิมพ์วันที่บนบรรจุภัณฑ์อาหาร ซึ่งไม่แตะอาหารโดยตรง แต่ต้องเลือกสูตรที่ผู้ผลิตหมึกระบุว่าใช้กับบรรจุภัณฑ์อาหารได้และทดสอบกับวัสดุจริง และ (2) หมึกกินได้ (Edible ink) สำหรับพิมพ์ลงบนอาหาร เช่น เปลือกไข่หรือผิวผลไม้ ซึ่งต้องทำจากส่วนประกอบที่อนุญาตให้ใช้ในอาหารเท่านั้น ห้ามใช้หมึกอุตสาหกรรมทั่วไป
หมึกสำหรับอาหาร หมายถึงหมึกแบบไหน?
คำว่า “หมึกสำหรับอาหาร” “หมึก Food grade” หรือ “หมึกปลอดภัยต่ออาหาร” ถูกใช้ในหลายความหมาย จุดที่ต้องถามก่อนเลือกหมึกคือ หมึกจะสัมผัสอาหารหรือไม่ และสัมผัสแบบไหน
| กรณี | ตัวอย่าง | ความเสี่ยงหลัก | หมึกที่ควรใช้ |
|---|---|---|---|
| ด้านนอกบรรจุภัณฑ์ (สัมผัสทางอ้อม) | ขวด PET แก้ว กระป๋อง กล่อง ซอง ลัง | หมึกติดข้าม (set-off) เมื่อซ้อนหรือม้วน สารซึมผ่านวัสดุบาง กลิ่นตัวทำละลาย | หมึกที่ผู้ผลิตระบุว่าใช้กับบรรจุภัณฑ์อาหารได้ และผ่านการทดสอบบนวัสดุจริง |
| จุดที่อาจสัมผัสอาหาร | ด้านในฝา ด้านในถุง ฟิล์มที่ม้วนให้ด้านพิมพ์ทับด้านใน | สารในหมึกย้ายไปสู่อาหาร (migration) | หมึกที่มีเอกสารยืนยันการใช้งานกับวัสดุสัมผัสอาหารในกรณีนั้น |
| พิมพ์ลงบนอาหาร (สัมผัสทางตรง) | เปลือกไข่ ผิวผลไม้ ขนม เม็ดยา | หมึกอาจถูกรับประทานเข้าไป | หมึกกินได้ (Edible ink) ที่ผู้ผลิตระบุชัดว่าใช้พิมพ์บนอาหารได้ |
งานพิมพ์วันผลิต วันหมดอายุ และเลขล็อตส่วนใหญ่ในโรงงานเป็นกรณีแรก คือพิมพ์บน ผิวด้านนอกของบรรจุภัณฑ์ เช่น ข้างขวด ก้นกระป๋อง หรือตะเข็บซอง ดูวิธีเลือกตำแหน่งพิมพ์เพิ่มเติมได้ที่ พิมพ์วันหมดอายุที่ก้นขวด ฝา ซอง หรือกล่องได้ไหม
ความเสี่ยงที่ต้องรู้ แม้หมึกจะอยู่ด้านนอก
- Set-off (หมึกติดข้าม): ฟิล์มหรือฝาที่พิมพ์แล้วถูกม้วนหรือซ้อนทับ ทำให้หมึกไปติดด้านที่จะสัมผัสอาหาร
- Migration (สารเคลื่อนย้าย): สารบางชนิดในหมึกซึมผ่านวัสดุบางหรือพลาสติกบางประเภทได้
- กลิ่นและตัวทำละลายตกค้าง: สำคัญกับสินค้าที่ปิดสนิทหรืออาหารที่ดูดกลิ่นง่าย ควรให้หมึกแห้งสนิทก่อนบรรจุหรือแพ็ก
- หมึกหลุดหรือเลือน: ไอน้ำเกาะขวดเย็น การถู หรือการพาสเจอไรซ์ ทำให้รหัสอ่านไม่ได้ ซึ่งเป็นปัญหาด้านฉลากโดยตรง อ่านวิธีแก้ได้ที่ พิมพ์วันที่บนขวด PET แล้วหมึกหลุดหรือพิมพ์ไม่ชัด
มาตรฐานและกฎหมายที่เกี่ยวข้อง (ภาพรวม)
ข้อกำหนดเรื่องหมึกบนวัสดุสัมผัสอาหารแตกต่างกันในแต่ละประเทศ ข้อมูลด้านล่างเป็นภาพรวมเพื่อให้ถามผู้ผลิตหมึกได้ตรงประเด็น ไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย
- ประเทศไทย: ฉลากอาหารในภาชนะบรรจุต้องแสดงข้อมูลวันที่ตามประกาศของกระทรวงสาธารณสุข (ดู ฉลากอาหารตาม อย. 2567) หากหมึกจะสัมผัสหรือเป็นส่วนหนึ่งของอาหาร ควรตรวจสอบกับ อย. หรือผู้เชี่ยวชาญด้านกฎหมายอาหาร และขอเอกสารจากผู้ผลิตหมึกประกอบ
- สหภาพยุโรป: วัสดุสัมผัสอาหาร รวมถึงหมึกพิมพ์บนบรรจุภัณฑ์ อยู่ภายใต้ Regulation (EC) No 1935/2004 และหลักเกณฑ์ GMP ตาม Regulation (EC) No 2023/2006 ขณะนี้ EU ยังไม่มีกฎหมายเฉพาะสำหรับหมึกพิมพ์ จึงมักอ้างอิง Swiss Ordinance SR 817.023.21 และแนวทางของ EuPIA
- เยอรมนี: มีกฎหมายหมึกพิมพ์สำหรับวัสดุสัมผัสอาหาร ที่กำหนดรายชื่อสารที่อนุญาต (positive list) สำหรับด้านที่สัมผัสอาหาร และมีเกณฑ์การเคลื่อนย้ายสารที่เข้มงวดสำหรับสารที่ไม่อยู่ในรายชื่อ
- สหรัฐอเมริกา: หมึกที่พิมพ์ลงบนอาหารต้องใช้สีและส่วนประกอบที่ FDA อนุญาต เช่น สีในรายการ 21 CFR Part 73
ถ้าส่งออก ให้แจ้งประเทศปลายทางกับผู้ขายหมึก เพื่อเลือกสูตรและเอกสารให้ตรงกับข้อกำหนดของประเทศนั้น
เลือกหมึกตามบรรจุภัณฑ์
| บรรจุภัณฑ์ | สิ่งที่ต้องทดสอบ | ทางเลือกที่ควรพิจารณา |
|---|---|---|
| ขวด PET / แก้ว บรรจุเย็น | ไอน้ำเกาะผิว การยึดเกาะ การถูระหว่างขนส่ง | หมึก CIJ สูตรที่ยึดเกาะผิวชื้นได้ หรือเลเซอร์สำหรับวัสดุที่มาร์กได้ |
| กระป๋อง / โลหะ | น้ำมันที่ผิว ความร้อน การพาสเจอไรซ์หรือฆ่าเชื้อ | หมึก CIJ สำหรับโลหะ หรือหมึกเปลี่ยนสีตามอุณหภูมิ (ใช้ตรวจว่าผ่านความร้อนแล้ว) |
| กล่องกระดาษ | การซึมของหมึก ความคมชัด | TIJ ระบบตลับหมึก หรือ CIJ สูตรสำหรับวัสดุดูดซึม |
| ฟิล์ม / ซอง | การแห้งเร็ว set-off เมื่อม้วน การงอ | หมึกแห้งเร็วที่ยึดเกาะฟิล์มชนิดนั้น ทดสอบทั้งก่อนและหลังซีล |
| พิมพ์บนอาหาร (ไข่ ผลไม้) | ความปลอดภัยของส่วนประกอบ การติดบนผิวอาหาร | หมึกกินได้เท่านั้น พร้อมเอกสารของผู้ผลิต |
สำหรับขวด PET และกระป๋อง อีกทางเลือกคือ เครื่องพิมพ์วันที่ Laser ซึ่งทำรหัสโดยไม่ใช้หมึกเลย ตัดประเด็นหมึกตกค้างออกไปได้ แต่ต้องทดสอบว่าวัสดุมาร์กได้ชัดและไม่เสียหาย
6 ข้อมูลที่ควรขอ ก่อนเลือกหมึก
- SDS (Safety Data Sheet) บอกตัวทำละลายหลัก วิธีจัดเก็บ การระบายอากาศ และข้อควรระวังสำหรับพนักงาน
- เอกสารขอบเขตการใช้งาน จากผู้ผลิตหมึก ว่าใช้กับบรรจุภัณฑ์อาหารหรือพิมพ์บนอาหารได้ในกรณีใด
- ชนิดตัวทำละลาย เช่น สูตร MEK สูตรแอลกอฮอล์ หรือสูตรน้ำ ซึ่งมีผลต่อกลิ่น ความเร็วแห้ง และการยึดเกาะ ปัจจุบันมีหมึกสูตรไม่ใช้ MEK ให้เลือกด้วย
- ความเข้ากันได้กับเครื่อง หมึกและน้ำยาเติม (Make-up) ต้องเป็นชุดที่ตรงกับรุ่นเครื่อง
- ผลทดสอบบนบรรจุภัณฑ์จริง ทั้งการถู ความชื้น ห้องเย็น หรือกระบวนการใช้ความร้อนที่สินค้าต้องผ่าน
- อายุและเลขล็อตของหมึก เพื่อควบคุมการใช้ก่อนหมดอายุ และตรวจย้อนกลับได้ ดูความสำคัญของเลขล็อตใน LOT Number คืออะไร
ขั้นตอนทดสอบหมึกก่อนใช้จริง
- ส่งบรรจุภัณฑ์จริง (ขวด ซอง ฝา หรือกล่อง) พร้อมข้อความที่ต้องพิมพ์
- ทดลองพิมพ์ด้วยหมึกที่เลือก ในระยะและความเร็วใกล้เคียงไลน์ผลิต
- จำลองสภาพจริง เช่น แช่เย็น ถู ซ้อน หรือผ่านความร้อน แล้วตรวจความชัดและการยึดเกาะ
- ตรวจกลิ่นและเวลาแห้ง ก่อนขั้นตอนบรรจุลงลังหรือม้วนเก็บ
- บันทึกผลพร้อมเลขล็อตหมึก เพื่อใช้อ้างอิงเมื่อเปลี่ยนล็อตหมึกหรือเปลี่ยนบรรจุภัณฑ์
หมึก CIJ จาก Better Code
Better Code จำหน่ายหมึกสำหรับเครื่องพิมพ์อิงค์เจ็ทต่อเนื่อง (CIJ) หลายสูตร ได้แก่ สูตรสำหรับอาหาร หมึกเปลี่ยนสีตามอุณหภูมิ หมึกล้างออก หมึกสูตรน้ำและแอลกอฮอล์ รวมถึงหมึกเม็ดสี แจ้งชนิดบรรจุภัณฑ์ จุดที่พิมพ์ และรุ่นเครื่องที่ใช้ ทีมงานจะช่วยเลือกสูตรและสอบถามเอกสารของหมึกสูตรนั้นให้ก่อนสั่งซื้อ ดูรายการที่ หมึกและน้ำยาสำหรับเครื่องพิมพ์อุตสาหกรรม หรือเครื่องพิมพ์ที่ใช้หมึกเหล่านี้ที่ FASTJET CIJ และดูตัวอย่างงานพิมพ์สำหรับโรงงานอาหารที่ อุตสาหกรรมอาหาร
คำถามที่พบบ่อยเรื่องหมึกสำหรับอาหาร
หมึก CIJ ทั่วไปใช้พิมพ์บนขวดน้ำดื่มได้ไหม?
การพิมพ์ด้านนอกขวดเป็นการสัมผัสอาหารทางอ้อม ใช้หมึก CIJ ได้ แต่ควรเลือกสูตรที่ผู้ผลิตหมึกระบุว่าใช้กับบรรจุภัณฑ์อาหารได้ และทดสอบการยึดเกาะบนขวดจริง โดยเฉพาะขวดที่บรรจุเย็นแล้วมีไอน้ำเกาะ
หมึก Food grade กับหมึกกินได้ (Edible ink) เหมือนกันไหม?
ไม่จำเป็นต้องเหมือนกัน บางครั้งคำว่า Food grade หมายถึงหมึกสำหรับบรรจุภัณฑ์อาหาร บางครั้งหมายถึงหมึกกินได้ ให้ดูเอกสารของผู้ผลิตหมึกว่าระบุให้ใช้กับอะไร ถ้าจะพิมพ์ลงบนอาหาร เอกสารต้องระบุชัดว่าใช้พิมพ์บนอาหารได้
พิมพ์วันที่บนเปลือกไข่ต้องใช้หมึกอะไร?
ต้องใช้หมึกกินได้ที่ผลิตสำหรับพิมพ์บนอาหาร และใช้กับเครื่องพิมพ์ที่รองรับหมึกชนิดนั้น ห้ามใช้หมึกอุตสาหกรรมทั่วไป ควรตรวจกฎหมายของประเทศที่จำหน่ายและขอเอกสารจากผู้ผลิตหมึก
หมึกสูตร MEK อันตรายไหม?
MEK เป็นตัวทำละลายที่ระเหยเร็วและติดไฟได้ จึงต้องจัดเก็บและระบายอากาศตามเอกสาร SDS เมื่อหมึกแห้งแล้วตัวทำละลายจะระเหยไปเกือบหมด หากกังวลเรื่องกลิ่นหรือนโยบายของโรงงาน มีหมึกสูตรไม่ใช้ MEK ให้เลือก
ใช้เลเซอร์แทนหมึกได้ไหม?
ได้ในวัสดุที่เลเซอร์มาร์กได้ เช่น ขวด PET กล่องกระดาษเคลือบ หรือกระป๋องบางชนิด เลเซอร์ไม่ใช้หมึกจึงไม่มีหมึกตกค้าง แต่ต้องทดสอบว่ารอยมาร์กชัดและไม่ทำให้บรรจุภัณฑ์เสียหาย
ขอทดสอบหมึกกับบรรจุภัณฑ์ของเราได้ไหม?
ได้ ส่งตัวอย่างบรรจุภัณฑ์และข้อความที่ต้องพิมพ์ให้ทีม Better Code เพื่อทดลองพิมพ์และตรวจผลก่อนเลือกหมึกและเครื่อง ติดต่อผ่าน LINE @bettercode หรือหน้าขอใบเสนอราคา
แหล่งข้อมูล
- EuPIA – กฎหมายวัสดุสัมผัสอาหารที่เกี่ยวกับหมึกพิมพ์ (EC 1935/2004, EC 2023/2006, Swiss Ordinance)
- eCFR – 21 CFR Part 73 รายการสีที่ FDA อนุญาต
- กองอาหาร อย. – ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 450) พ.ศ. 2567
ไม่แน่ใจว่าบรรจุภัณฑ์ของคุณต้องใช้หมึกสูตรไหน?
ส่งรูปหรือชิ้นงานจริงให้ทีม Better Code ช่วยประเมินจุดพิมพ์ เลือกสูตรหมึก และทดสอบพิมพ์ก่อนตัดสินใจ
